درسنامه آموزشی دین و زندگی (1) کلاس دهم عمومی کلیه رشته ها
درس 2: پر پرواز
در درس پیشین دانستیم که جامعترین و اصلیترین هدف زندگی انسان، نزدیکی و تقرب به خداست. رشد و کمال انسان و در نتیجه رستگاری او فقط با گام برداشتن بهسوی این هدف میسر میشود. اولین گام برای حرکت انسان در این مسیر، شناخت انسان است؛ یعنی شناخت سرمایهها، تواناییها و استعدادهای او و چگونگی بهکارگیری این سرمایهها و همچنین شناخت موانعِ حرکت انسان در مسیر تقرب به خداوند و نحوه مقابله یا دوری از این موانع. به همین دلیل است که خودشناسی سودمندترین دانشها شمرده شده است.
سرمایههای انسان
خداوند آنچه در آسمانها و زمین است، برای انسان آفریده و توانایی بهرهمندی از آنها را در وجود او قرار داده است. اینها نشان میدهد خداوند متعال انسان را گرامی داشته و برای انسان در نظام هستی جایگاه ویژهای قائل شده است.
همچنین، خداوند متعال برای اینکه انسان بتواند در مسیر رشد و کمال خود حرکت کند و به هدف خلقت یعنی تقرب به خدا دست یابد، سرمایههایی در اختیارش قرار داده است. برخی از این سرمایهها عبارتاند از:
1- پروردگار، به ما نیرویی عنایت کرده تا با آن بیندیشیم و مسیر درست زندگی را از راههای غلط تشخیص دهیم. حقایق را دریابیم و از جهل و نادانی دور شویم.
الف) نام این توانایی چیست؟
ب) کدام آیه ابتدای درس به این توانایی اشاره کرده است؟
ج) دو پیام از ترجمه این آیه استخراج کنید.
2- خداوند، ما را صاحب اراده و اختیار آفرید و مسئول سرنوشت خویش قرار داد. سپس راه رستگاری و راه شقاوت را به ما معرفی کرد تا با تشخیص خود راه رستگاری را برگزینیم و از شقاوت دوری کنیم.
با توجه به همین ویژگی است که خدا می فرماید:
اِنّا هَدَیناهُ السَّبیلَ اِمّا شاکِرًا وَ اِمّا کَفورًا سورهی انسان، آیهی 3
ما راه را به او نشان دادیم یا سپاسگزار خواهد بود و یا ناسپاس
الف) برای این ویژگی، نام مناسب انتخاب کنید:
ب) پیام مهم این آیه چیست؟
3- هر کس در خود می نگرد و یا به تماشای جهان می نشیند، خدا را می یابد و محبتش را در دل احساس می کند. امیر مؤمنان علی (ع) می فرماید:
«هیچ چیزی را مشاهده نکردم، مگر اینکه خدا را قبل از آن، بعد از آن و با آن دیدم».
گاهی غفلتها سبب دوری ما از او و فراموشی یاد او میشود، ولی باز که به خود باز میگردیم، او را در کنار خود مییابیم و میگوییم:
دوست نزدیکتر از من به من است
وین عجبتر که من از وی دورم
چه کنم با که توان گفت که او
در کنار من و من مهجورم
الف) برای این ویژگی، نام مناسب انتخاب کنید:
ب) کدام آیه به این ویژگی اشاره می کند؟
ج) دو پیام از ترجمه این آیه استخراج کنید:
4- خدای متعال، شناخت خیر و نیکی و گرایش به آن و شناخت بدی و زشتی و بیزاری از آن را در وجود ما قرار داد، تا به خیر و نیکی روآوریم و از گناه و زشتی بپرهیزیم. به همین جهت همگی ما خوبی هایی چون صداقت، عزت نفس و عدالت را درک می نماییم و دوست داریم و دورویی، حقارت نفس، ریا و ظلم را می فهمیم و از آن بیزاریم.
الف) برای این ویژگی، نام مناسب انتخاب کنید:
ب) کدام آیه از درس اول به این ویژگی اشاره می کند؟
ج) یک پیام از ترجمه این آیه استخراج کنید:
5- عاملی در وجود انسان هست که در مقابل گناه و زشتی واکنش نشان می دهد و اگر انسان به گناه آلوده شود، خود را سرزنش و ملامت می کند و در اندیشه جبران آن بر می آید. قرآن کریم، این عامل درونی را «نفس لوامه»، یعنی نفس سرزنشگر، نامیده و به آن سوگند خورده است.
وَ لا اُقسِمُ بِالنَّفسِ اللَّوّامَةِ سورهی قیامت، آیهی 2
و سوگند به نفس ملامتکننده
الف) نام دیگر این عامل درونی را بنویسید:
ب) یک پیام از ترجمه این آیه استخراج کنید:
6- علاوه بر این سرمایههای بزرگ که خداوند در درون خود انسان قرار داده، انسان را تنها نگذاشته و راهنمایان الهی را همراه با کتاب راهنما برای او فرستاده و راه کسب سعادت را به وی نشان داده است.
کدام یک از اصول دین به این راهنمایی اشاره می کند؟
تناسب میان سرمایهها و هدف زندگی
سرمایه ها و توانایی های هر موجودی با هدف او تناسب دارد و نمی شود که خداوند یک توانمندی و سرمایه بزرگ به مخلوقی بدهد ولی برای او هدف کوچکی تعریف کند؛ مثلاً اگر خداوند می خواست انسان فقط مانند سایر حیوان ها بخورد و بیاشامد و تولید مثل کند، نیازی نبود که چنان قدرت فکری به او بدهد که بتواند هزاران رشته و شاخه دانش، هزاران شاخه هنر، هزاران فکر در سیاست و اخلاق و معنویت را ابداع کند، بفهمد و به پیش ببرد. روشن است که این قدرت فکری برای رسیدن به حقایقی بسیار فراتر از
نیازهای بدنی و حیوانی است. پس چگونه می توانیم به کاری که در حد و اندازه حیوانات است، قانع شویم و در همان سطح بمانیم؟ هدف ما باید به وسعت سرمایه هایمان باشد.
بله، حیوان همان غذایی را امروز می خورد که دیروز و پریروز می خورد و اجدادش می خوردند. اما انسان، از همان روزی که بر روی زمین خلق شده تا امروز هزاران نوع غذا را کشف یا ابداع نموده و برای لذت بردن از آنها، به آشپزخانه خود وارد کرده است. اما آیا این نشانه برتری انسان بر حیوان است؟
نه، چون هر دو نیاز به غذا داریم و غذا می خوریم، با این تفاوت که غذاخوردن حیوان به طبیعت آسیب نمی رساند اما غذا خوردن ما، با این روشی که در پیش گرفته ایم، صدها آسیب به طبیعت وارد کرده است. به همین جهت اگر دغدغه یک انسان و انتظار وی از خودش بهتر زندگی کردن به معنای مادی و بدنی آن باشد، مسلّماً از حیوان پایین تر است.
آنچه ما را از حیوان ممتاز می کند همان بُعد روحی و انسانی ماست که معنای آزادگی، عدالت، شجاعت و نظایر اینها را می فهمد. خدا، عقل با این عظمت را به خاطر رسیدن به چنین خوبی ها و لذت بردن از آنها در اختیار ما قرار داده است. همین عقل است که با دوراندیشی، ما را از خوشی های زودگذر منع می کند و همان وجدان است که با محکمهاش، ما را از راحت طلبی های حیوانی باز می دارد. اگر بنا بر خوردن و خوابیدن باشد، حیوانات از ما خوش تر زندگی می کنند! چون نه عقل دارند که مانع آنان باشد و نه وجدانی که گاه و بیگاه آنان را سرزنش کند.
اندیشه و تحقیق (صفحه 17 کتاب درسی)
1- چرا با این که همه انسان ها دارای قوه عقل هستند، همه عاقلانه رفتار نمی کنند؟
2- برای رشد عقل و رسیدن به صفت عاقل، چه پیشنهادهایی دارید؟
موانع راه
مسیر رفتن به سوی خدا و کسب کمالات و خوبی ها صاف و هموار نیست. این مسیر با موانعی جدی هم در درون ما و هم در بیرون ما روبه روست:
1- مانع اول یک مانع درونی است که توجهش صرفاً به بُعد بدنی و حیوانی انسان است و از انسان می خواهد که با هر روشی که شده، درست یا نادرست، خود را به لذت های حیوانی برساند، هر چند که به ظلم و گناهان دیگر آلوده شود. این مانع را «نفس امارهٔ به بدی»، یعنی نفسی که بسیار به بدی فرا می خواند، می نامند. این نام را حضرت یوسف ، آنگاه که در مقابل پادشاه مصر قرار گرفت و در آن لحظاتی که همه دانستند وی انسانی پاکدامن بوده است به کار برد و فرمود.
إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّی (سوره یوسف، آیه 53)
همانا که نفس به شدت آدمی را به بدی می خواند مگر این که خدا او را مورد لطف قرار دهد.
امیرالمؤمنین علی (ع) نیز درباره این نفس می فرماید:
«دشمنترین دشمن تو، همان نفسی است که در درون توست».
2- مانع دوم که خداوند ما را از آن باخبر کرده، مانعی است که خود را برتر از آدمیان می پندارد و سوگند یاد کرده که فرزندان آدم را فریب دهد و از رسیدن به آرمان های انسانی و اهداف برتر زندگی بازدارد و سر گرم همین لذت های دنیایی کند. کاری که او با ما می کند، وسوسه کردن است. او راهی جز همین وسوسه کردن ندارد.
همین دشمن، در روز قیامت که فرصتی برای توبه باقی نمانده است، به کسانی که فریبشان داده، میگوید:
«خداوند به شما وعدهی حق داد؛ اما من به شما وعدهای دیگر دادم و خلاف آن عمل کردم. البته من بر شما تسلطی نداشتم؛ فقط شما را به گناه دعوت کردم. این خودتان بودید که دعوت مرا پذیرفتید. امروز خود را سرزنش کنید نه مرا. نه من میتوانم به شما کمکی کنم و نه شما میتوانید مرا نجات دهید».
الف) نام این دشمن چیست؟
ب) کدام آیه به این دشمن اشاره می کند؟
ج) دو پیام مهم از ترجمه آن آیه استخراج کنید:
اندیشه و تحقیق (صفحه 21 کتاب درسی)
1- آیا وجود شیطان، مانع اختیار و اراده ما در تصمیمگیریها میشود؟
خیر. شیطان تنها تحریک کننده و دعوتگر انسان به بدی است و قدرت دخالت در تصمیمگیریهای انسان را ندارد، عامل اصلی انحراف خود انسان است که میتواند به او اجازه وسوسه دهد یا اینکه راه فریب را به رویش ببندد.
2- چه رابطهای میان «تواناییها و سرمایهها» و «هدف» وجود دارد؟
لازمهی رسیدن به هر هدف داشتن تواناییها و سرمایههای متناسب با آن هدف است. اگر انسان هدفی داشته باشد، امّا توانایی و سرمایههای لازم برای رسیدن به آن هدف در اختیار او نباشد، هدفی که انتخاب کرده است دست نیافتنی خواهد بود.
3- خداوند، شیطان را از درگاه خود راند و برای همیشه او را طرد کرد، چون فرمان خدا را برای سجده بر انسان اطاعت نکرد. نظر شما درباره انسانهایی که حاضر نیستند در برابر خدا سجده کنند و بندگی شیطان را میپذیرند، بیان کنید.